آمار من خود شاهدی بر تغییرات اسلام هستم - باغ مخفی
X
تبلیغات
رایتل
زمان ثبت : یکشنبه 7 مهر‌ماه سال 1387 در ساعت 09:08 ب.ظ
نویسنده : علی محمد طباطبایی
عنوان : من خود شاهدی بر تغییرات اسلام هستم

مصاحبه با نصر حامد ابو زید

برگردان علی محمد طباطبایی 

 

 اصلاح طلب برجسته اسلامی و محقق ادبیات نصر حامد ابو زید بر این باور است که

 آزادی فردی پیش شرط ضروری برای ایمان دینی است. از این رو هر انسانی

این اجازه را دارد که دین خود را تغییر دهد. ارهارد برون

از طرف نشریه قنطره با او به

گفتگو نشسته است.

 

قنطره: پرسش از نسبت و تلقی مسلمانان با خشونت هنوز هم یکی از دلمشغولی های مهم در غرب است. شما اخیراً اظهار نظر کرده بودید که توسل جویی متفکرین مسلمان به سوره های قرآن در همین رابطه به طور کامل راه به خطا می برد . . .

 

ابوزید: البته قرآن گاهی زبانی بسیار مقتدرانه را برای برانگیختن مسلمین به نبرد مورد استفاده قرار داده است. محققین می بایست این پرسش را پاسخ دهند که چرا قرآن چنین زبان ترغیب کننده و قاطعی را در این مورد به کار برده است. در این خصوص آنچه تعیین کننده است شرایط و زمینه های عملی است: عرب هایی که به محمد ایمان آورده بودند می بایست متقاعد شوند که باید به جنگ اقوام و خویشان خودشان بروند و برای انجام چنین امری ایجاد تردید در آنها نسبت به سنت های پیش از اسلام ضروری بود.

برای اعراب جنگیدن با قبیله خودشان ممنوع بود. لیکن ظهور محمد تعداد بسیار زیادی از قبایل گوناگون را به دور او جمع نمود. هنگامی که زمان آن فرا رسید تا آنها از جامعه جدید خود دفاع کنند، تهدید اصلی از جانب قبیله های خود آنها می آمد. در اینجاست که می توان لحن مصالحه ناپذیر قرآن را درک کرد.

اسلام در میانه ی یک امپراتوری جهانی متولد نشده، بلکه از دل جهان سنت های قبیله ای، قواعد قبیله ای و قوانین مشرکانه بیرون آمده است. روابط خونی و پیوندهای قبیلگی نمی توانست جامعه جدید را متحد نگه دارد، زیرا مسلمانان نخستین از قبایل بسیار گوناگونی به دور هم جمع شده بودند و اکنون قسم جدیدی از قبیله را بوجود می آوردند، قبیله ای که از همان آغاز در وضعیت نزاع آشکار با دیگر قبایل قرار گرفته بود. آنها می بایست از خود دفاع کنند و تمامی این قبیل مسائل است که قرآن را شکل داده. قرآن محصولی از تاثیرات تکوینی خودش است. (1)

 به همین دلیل است که نمی توانیم قرآن را بدون شناخت از زمینه های تاریخی ظهور اسلام درک کنیم. این مردم از یک رهبر دینی جدید برای جنگیدن پیروی نمی کردند. آنها هرکدام به نوعی از از نظام قبیلگی بیرون افتاده اما در نهایت مجبور به جنگ بودند.    

 

قنطره: شما در دفعات متعدد به تفسیر قرآن توسط یوحنای دمشقی (John of Damascus) استناد کرده اید. این روحانی برجسته که در همان دوران آغازین گسترش اسلام به نقاط دیگر جهان می زیسته به تعدادی از موارد در اسلام اشاره می کند که آنها را باهم متناقض می داند. این متکلم مسیحی از قرن هشتم امروز در رابطه با شرح و تفسیر قرآن چه چیز مهمی دارد که به ما بگوید؟

 

ابوزید: اولین درسی که من از نخستین قرائت خود از این تحلیل تحریک آمیز قرآن درک کردم این بود: این یک مباحثه مجادله برانگیز قرن هشتمی است، اما نوعی که با این وجود بسیار پرثمر بود، زیرا اولین متکلمین اسلامی پرسش های مطرح شده توسط یوحنای دمشقی را به عنوان یک چالش و نه تهدید می نگریستند.

ربط منطقی تمامی این چالش های تحریک آمیزبرای من در درون گفتمان ضد اسلامی در روزگار خود ما از قبیل کاریکاتورهای محمد یا فیلم هایی چون « فتنه » یا « تسلیم » این است که من نیز همیشه تلاش می کنم تا مسلمانان دیگر را تشویق کنم که آنها نیز این موارد را به عنوان چالش بنگرند. در هر حال هیچ چیز نمی تواند حقیقتاً تمدن های بزرگ را که برای قرن ها دوام آورده و طی آن به ایجاد نظام های سیاسی متفاوت پرداخته اند تهدید کند ـ از نظام قبیلگی تا امپراتوری، و از ملت ـ کشورها گرفته تا نظام جهانی. 

یوحنای دمشقی نمی خواست متکلمین اسلامی را برای انجام کارهای بزرگتری تحریک کند. تمامی آنچه او در نظر داشت نشان دادن رابطه میان جهان اسلامی و غیر اسلامی بود، رابطه ای که ژرف تر و تاریخی تر بود از آنچه ما می اندیشیم. مفهوم دو جهان جدا از هم در حقیقت مفهومی اشتباه است. چنین جهان هایی هرگز وجود نداشته است. 

 

قنطره: آن چه چیزی بود که باعث گردید اسلام به یک تمدن بزرگ تبدیل شود؟

 

ابوزید: شیوه ای بود که با دیگر فرهنگ ها به تشکیل روابط متقابل پرداخت، مبادلات گسترده جهانی فرهنگ بود که در اواخر قرن هفتم و آغاز قرن هشتم بنیان نهاده شد و آنچه در واقع از طریق اسپانیا و سیسیل ادامه یافت. کافی است که فقط فلسفه و دانش پژوهی اسلامی را به خاطر آوریم که به زبان لاتین ترجمه می شد.

تمدن ها مانند امواج هستند ـ یعنی به طور دائم در حرکتند: حرکتی که از آفریقا و عراق باستانی آغاز گردیده و از طریق یونان رفته و به خاورمیانه رسید. در اینجا ما شاهد عصر هلنیسم هستیم، هنگامی که اسکندر کبیر تلاش می کرد که حکومت خود را در سرتاسر منطقه بگستراند. و سپس نوبت به تمدن اسلامی رسید و در نهایت رنسانس و تمدن مدرن غربی آغاز گردید. این نوع از تبادلات که اهمیت دیالوگ میان تمدن ها و ادیان را مورد تاکید قرار می دهد در قرن هفتم آغاز گردید.  

 

 

قنطره: شما با این سخن خود در واقع ادعاهای متداول منتقدین اسلام را نقض می کنید که معتقد هستند در اسلام هرگز تبادلات جدی یا دیالوگ وجود نداشته و این که اسلام و فردگرایی با هم ناسازگار هستند . . .

 

ابوزید: دقیقاً. این نیز یک استدلال مهم در برابر این نگرش است که از دیدگاه یک فرد مسلمان تغییر و پذیرفتن یک دین دیگر غیر ممکن است. یک مسلمان ـ مطابق با نظر شایع در میان مسلمانان ـ همیشه یک مسلمان باقی می ماند، مگر این که گورش را گم کند.

به باور من دعوت پیامبر از مردم برای پیروی از ایمان دینی او مبتنی است بر فرض قبول آزادی انتخاب آنها. مگر نه این که انسان هایی که آزادی انتخاب ندارند نیازی نیز به دعوت شدن ندارند. حق بنیادین هر انسان برای پذیرش یک رهبر روحانی جدید باید دارای این تضمین باشد که وی بتواند در صورت تمایل دوباره ایمان خود را عوض کند.

 

قنطره: شما از حرکت های موج مانند در جریان تاریخ جهان سخن گفتید و به دوره هایی بسیار خلاق و پویا در جهان اسلام اشاره کردید. لیکن بالاخره زمانی در حدود قرن چهارده یا پانزده میلادی به نظر می رسد که این سرزندگی ناپدید شد است. به عقیده شما علت آن چه بوده؟

 

ابوزید: من با این نظر شما به طور کامل موافق نیستم. اگر شما اندیشه اسلامی قرن های 15، 16 و 17 را با پیشرفت هایی در اندیشه اسلامی در قرون 18 و 19 مقایسه کنید یک گوناگونی بسیار بزرگ از اندیشه ها را کشف خواهید کرد. مسئله اینجاست که بعضی تمایل دارند به این که بیشتر یک تصویر ساکن از اعراب داشته باشند. آنها حتی قادر به دیدن تفاوت های بسیار زیاد میان مکان های گوناگونی چون تونس و عربستان سعودی نیستند. برای آنها اسلام یک تمامیت ثابت وغیر متغیر است، ادعایی که به هیچ وجه حقیقت ندارد. در جهان اسلام یک تحول در جریان است، نوعی اصلاحات. این جریان از پایان قرن 19 آغاز گردید و در تمامی قرن بیستم ادامه داشت و تمامی اقشار مردم را در بر گرفته است. 

 

قنطره: اما شما خودتان را نیز به عنوان قربانی این تغییرات می نگرید.

 

 

ابوزید: بله، من یک قربانی هستم. اما در عین حال شاهدی بر این تغییرات که در حال شدن است نیز می باشم، آنهم علی رغم تمامی رویدادهای وحشتناکی که ـ همچون قضیه خودم ـ به وقوع پیوسته است. فیلسوف مشهور عربی ـ اسپانیایی ابن رشد در زمان خودش مطرود دانسته شد، با این وجود اندیشه هایش در سرتاسر جهان غرب پراکنده گردید. آنها از طریق سوریه به زبان لاتین برگردانده شدند و مبنای کلیسای آن زمان را تشکیل دادند. ما همیشه باید به زمینه ها توجه کنیم ـ چه محلی و چه جهانی و نباید فراموش کنیم که جهان مسیحی نیز اندیشمندان بسیاری را محکوم کرده است، با این حال در آنجا نیز یک پویایی درونی به حرکت در آمد. 

 

پروفسور ابو زید متولد 1943 در مصر است. پس از تحصیل در رشته زبان و ادبیات عربی در دانشگاه کایرو در 1987 به مقام دانشیاری در موسسه زبان و ادبیات عربی رسید. مطالعه او در باره قرآن که در آن وی تاریخ تشکیل آن را مورد بررسی قرار داده بود باعث ایجاد واکنش های به شدت بحث انگیز گردید. تندروهای دینی وی را به ارتداد از دین متهم کردند که در پی آن مجبور به جدا شدن از همسرش گردید و در نهایت ترک کشورش مصر. وی از سال 2004 در لیدن هلند به کارهای تحقیقاتی و تدریس در دانشگاه ادامه می دهد. 

 

http://www.qantara.de/webcom/show_article.php/_c-478/_nr-813/i.html

http://www.qantara.de