آمار نیمه پنهان استالین - باغ مخفی
زمان ثبت : چهارشنبه 2 بهمن‌ماه سال 1387 در ساعت 09:31 ب.ظ
نویسنده : علی محمد طباطبایی
عنوان : نیمه پنهان استالین

نگاهی به کتاب « دربار تزار سرخ » اثر سایمون سباگ مونتفایر

نیویورک تایمز، 18 آوریل 2004

برگردان علی محمد طباطبایی 

 

   

در باره ی استالین، دیکتاتوری که برای مدت یک چهارم قرن بر شوروی به طور ظالمانه و با استبداد تمام حکومت کرد و باعث گردید که بیشتر نقاط جهان در حالتی از نگرانی بسر برد حقیقتاً کتاب های بسیاری نوشته شده است. اما از آنجا که زندگانی شخصی او از دید دیگران به شدت محفوظ نگاه داشته می شد بخش اعظم چنین کتاب هایی بر سیاست های داخلی و بین المللی او متمرکز بوده و به شخصیت خود او نمی پرداختند. در نتیجه تصویری که از او ارائه می گردید مبهم بود: در حالی که او به عنوان یک چهره ی تاریخی ی بسیار مقتدر مطرح می شد، اما همچنان به عنوان انسانی معمولی غیر قابل درک باقی می ماند. شبحی محو و اسرار آمیز یا یک نیم خدا.

کتاب « استالین: دربار تزار سرخ » اثر نویسنده و روزنامه نگار بریتانیایی سایمون سباگ مونتفایر این شیوه ی برخورد به استالین را وارونه کرده است: این کتاب توجه ناچیزی به سیاست های استالین مبذول می دارد و توجه خود را بر انسانی که در پشت نقاب استالین مخفی شده و بر معاشرانش متمرکز می کند. این شیوه ی بررسی متمایز برای مونتفایر به این دلیل میسر گردید که وی به مدارک خصوصی استالین که پیشتر از دید دیگران پنهان نگاه داشته شده بود دسترسی یافت. نتیجه ی زحمات مونتفایر توصیفی است نزدیک و خصوصی از مردی که در مقایسه با سیاستمدار هم عصرش هیتلر زندگی انسان های بیشتری بر وجدانش سنگینی می کند و با این وجود بر اساس یک نظر سنجی هنوز هم توسط مردم روسیه به عنوان یک انسان بزرگ و چهارمین شخصیت مطرح در تاریخ جهان به شمار می آید.

تصویری که در این کتاب از استالین ترسیم می گردد هم نگران کننده است و هم گیج کننده. در اولین فصل های روایت مونتفایر، استالین اکنون دیگر همان حاکم بلامنازع شوروی است که توسط چاپلوس هایی احاطه شده است که برای اجرای تمامی هوس های او کاملاً آماده و گوش به فرمان اند. برای شرح جوانی و صعود او به قدرت تنها 12 صفحه اختصاص می یابد. برنامه ی صنعتی کردن شوروی به زحمت یادآوری می شود، برنامه ای که استانداردهای سطح زندگی این کشور را به شکلی بی سابقه به پائین کشانید. مالکیت اشتراکی نیز که کشاورزان روسیه را دوباره به رعیت (سرف) تبدیل کرده و باعث مرگ میلیون ها انسان از گرسنگی شد در این کتاب چندان مورد برسی قرار نمی گیرد.

آنچه از این کتاب می توان آموخت این است که چهره ی استالین دارای یک جنبه ی غیر قابل پیش بینی در شخصیت خود بود. او می توانست هزارها انسان را فقط با یک گردش قلم به مرگ محکوم کند و بلافاصله بعد از آن به سینمای خصوصی اش برای لذت بردن از یک فیلم کابویی آمریکایی برود. اما در عین حال او همچنین توان ابراز عشق و محبت را نیز در شخصیت خود داشت. کتاب با پیش درآمدی آغاز می شود که به توصیف خودکشی همسر استالین در 1923 می پردازد، تراژدی که مطابق با آنچه مونتفایر تعریف می کند در اثر آن واقعه زندگی تزار سرخ برای همیشه متلاشی گردید. نمونه های بسیاری وجود دارد از علاقه و محبت استالین نسبت به کودکان و دوستان دوره ی جوانی اش. او از معاشرین و نزدیکانش مراقبت می کرد و  در این باره که آیا آنها به خوبی مواظب خودشان هستند یقین حاصل می نمود. یک بار آرتیوم میکویان طراح شرکت هواپیمایی ام ای جی به آنژین سختی دچار شده و بستری بود. « ناگهان او متوجه شد که کسی به داخل اتاقش آمده و با مهربانی و ملایمت پتویی رویش می کشد. او بسیار متحیر شد وقتی متوجه گردید که آن شخص کسی جز استالین نبود ».

این تجلی های انسانیت با این گواه تکمیل می شود که استالین دارای آرمان های روشنفکری هم بود. او علاقه ی آتشینی به تاریخ ابراز می کرد. در اوج جنگ دوم جهانی او وقت اضافی خود را با مطالعه ی تاریخ یونان باستان می گذرانید. پس از جنگ و هنگامی که می خواست به تعطیلات برود کتابخانه ای سفارش داد که در میان کتاب هایش آثاری از شکسپیر، هرتسن و نامه های گوته یافت می شد و همچنین « اشعار انقلاب فرانسه »‌ و تاریخ « جنگ هفت ساله ». چگونه می توان چنین تجلی های روشنفکری را با دگرآزاری مزمن، شکاکیت شدید به دیگران و هرزگی آشتی داد که بسیاری از صفحات این کتاب را پر می کند؟ زندگی در دربار استالین شبیه به صحنه های ناراحت کننده ی فیلم های وحشتناک بود که در آن رفتار غیر قابل پیش بینی و نامعقول رهبر حرف اول و آخر را می زد.  با آن چهره ی سبزه و آبله روی، موهای خاکستری، دندان های شکسته و لکه دار و چشمان زرد شرقی. کسی که ملازمان خود را در هراس دائمی از احتمال فوران خشم خود نگاه می داشت. بسیاری از مردم بدون هیچ گونه دلیل روشنی به دستور او از کار بی کار می شدند، گاهی فقط مقام و درجه ی آنها تنزل داده می شد و بعضی وقت ها هم دستگیر و شکنجه می شدند. در 1937 او دستور رسمی به دفتر سیاسی حزب کمونیست صادر کرد که مطابق با آن شکنجه بدنی « دشمنان مردم » جنبه ی قانونی یافت و شاید بدش نمی آمد که در کنار نام یک قربانی واژه های « او را خورد و خمیر کنید » را اضافه کند. 

دوستان قدیمی او می آموختند که چگونه از بدخلقی های او به طرق متفاوت پیشگیری کنند، حتی از ژست هایی که او با پیپش در می آورد: « استالین همیشه در حال قدم زدن به بالا و پائین اتاق بود. نشانه های هشدار دهنده ی زیادی از عصبانیت شدید او وجود داشت: اگر پیپ او خالی بود این علامتی بود از یک حادثه ی شوم. چنانچه وی پیپ را پائین می گذاشت یعنی دیگر به یک انفجار چیزی نمانده بود. با این حال اگر سبیل هایش را با نوک پیپش شانه می کرد معنایش این بود که او خوشحال است ».

شاید توضیح تناقض های شخصیت او این است که یک فرد مستبد وحشی هم نیازمند آن است که وجدان خود را گاهی آرام کند و به خودش اطمینان دهد که او نیز واقعاً انسان خوب و پاکی است. استالین پیش خودش تصور می کرد که بدرفتاری ها و قساوت هایش برای حفاظت از اهداف کمونیسم که او البته تجسم خارجی آن اهداف بود ضرورت داشت.    

مسحور کننده ترین فصل های این زندگی نامه ی جذاب به اعمال استالین طی جنگ با آلمان می پردازد. انگیزه هایی که در پس ایجاد رابطه و معامله با هیتلر در 1939 قرار داشت در این کتاب مورد تحقیق بیشتر قرار نمی گیرد، اما در آنجا شواهد آشکاری می توان یافت از بی علاقگی او به جریان دائمی اطلاعات شوروی و غرب مبنی بر این که طرف نازی قرار داد آماده ی حمله به اوست. پس از آن بود که وی به طور خصوصی پذیرفت که در این مورد اشتباه کرده است: « هنگامی که شما سعی دارید تصمیمی بگیرید « هرگز » خود را در جلد شخص دیگری قرار ندهید زیرا اگر چنین کنید احتمال بسیار وجود دارد که دچار یک خطای هولناک شوید. ظاهراً او استدلالش این بود که اگر خودش به جای هیتلر می بود هرگز به شوروی حمله نمی کرد، کشوری که او را از یک جبهه ی شرقی قابل اعتماد مطمئن ساخته و او را با مواد خامی تامین می کرد که برای حمله به بریتانیا نیازمندشان بود. اما همین که  استالین براین ضربه ی روحی فائق آمد مسئولیت مسائل جنگ را به عهده گرفت. همیشه ابتدا همه کس را با تهدید، ترساندن و یا چرب زبانی زیر فشار می گذاشت ـ حتی ژنرال هایش ـ و دست آخر و بر خلاف روش هیتلر، همیشه نیز توصیه های آنها را می پذیرفت. زندگی نامه مونتفایر در این واقعیت تردیدی باقی نمی گذارد که رهبری استالین برای پیروزی شوروی در جنگ هم از نظر سازماندهی دفاع و ایستادگی شوروی و هم برای تداوم بخشیدن روحیه ی عمومی مردم ضروری بود. اما این پیروزی بود که در مقیاسی مثبت، توسط صرف هزینه ی سخاوتمندانه ی جان های سربازان ارتش سرخ بدست آمد.

اما جنگ باعث تحلیل بردن نیروی استالین شد و او را بیش از همیشه از خطاناپذیری خودش قانع ساخت. در سال های آخر زندگی اش او به شدت دمدمی مزاج و نسبت به همه مشکوک بود و آماده برای کنار گذاشتن حتی وفادارترین مریدانش آن هم بر اساس اتهام های ساختگی. او بیشتر وقت خود را در این هنگام در قصرهای متعددی که داشت به عنوان تعطیلات و البته تا آنجا که می توانست در باده گساری افراطی می گذراند و گاهی وزیر های خود را نیز مجبور می کرد که برای تفریح و سرگرمی اش برقصند: « او خروشچف را که عرق از سر و رویش می ریخت وادار به انجام حرکاتی می کرد که باعث می شد شبیه به یک گاو که روی یخ در حال رقصیدن است به نظر آید ». رئیس سازمان امنیت لهستان یاکوب برمن را مجبور نمود که با مولوتف والس برقصد. او از این که کسی با پیشنهادهایش مخالفتی کند بسیار ناراحت می شد   ولی با این وجود شجاعت کسانی را که چنین جسارتی داشتند ستایش می کرد. مونتفایر می نویسد: « در حالی که او محیطی از ستایش چاپلوسانه در پیرامون خود ایجاد کرده بود اما از چنین فضایی به شدن ناراحت هم بود ».

بیماری بدگمانی و شکاکیک شدید او نزدیک انتهای عمرش متوجه یهودی های شوروی گردید، کسانی که  در نظر او مضنون بودند به این که به جای ابراز وفاداری به اتحاد شوروی، به اسرائیل و ایالات متحده دل بسته اند. در این حال او فرمان قتل افراد شاخص و مهم یهودی را صادر کرد و برای صدور فرمان دیگری جهت اخراج آنها از خاک شوروی آماده می شد که اجل مهلتش نداد.

سایمون سباگ مونتفایر تحقیقات دقیق خود در باره ی استالین را این گونه به پایان می رساند: « بعد از این دیگر کفایت نمی کند او را به عنوان یک « معما » توصیف کنیم . . . انسان درون او یک سیاستمدار بسیار باهوش و با استعداد بود که در نظر خودش نقشی که تاریخ به عهده ی او گذاشته بود بسیار مهم و با ارزش می نمود، او یک روشنفکر عصبی مزاج بود که دیوانه وار تاریخ و ادبیات می خواند، کسی که از یک التهاب لوزه ی مزمن یا دردهای روماتیسمی شدیداً بی قرار و دچار بیماری هراسی می شد . . . این انسان تنها و پیوسته ناخشنود هرگونه رابطه ی عاشقانه و دوستانه در زندگی اش را با فدا کردن سعادت و خوشبختی به پای ضرورت سیاسی و بیماری بدگمانی نابود کرد . . .  کسی که فکر می کرد راه حل نهایی هر مسئله انسانی مرگ است و بس ».

من کاملاً قانع نشده ام که استالین یک سیاستمدار « بسیار باهوش » یا یک « روشنفکر » بوده باشد. اما هر طور هم که شواهدی که مونتفایر با جدیت و کوشش بسیار گردآوری نموده و به طرزی درخشان عرضه داشته را تفسیر کنیم، هیچ زندگی نامه ای از استالین در آینده قادر نخواهد بود که این چهره پردازی آخرین او را نادیده بگیرد.